de man in de wereld

Vul hier je naam en mail / adres in en

we houden je op de hoogte van de activiteiten van Stichting mannenwerk

in uit

De man in de wereld en de wereld in de man

dit Artikel verscheen in het Jubileummagazine (oktober 2004) mannenwerk.nl

Het Mannenwerk bestaat 25 jaar. Als voorzitter hoor je dan een moment stil te staan bij waar we op het moment zijn, terug te blikken op wat we gedaan en bereikt hebben, en vooruit te kijken op wat ons in deze tijd, in deze wereld te doen staat. In het werken met mannen hebben we ons al die jaren, hoewel de vorm er steeds wat anders uitzag, altijd op hetzelfde gericht: persoonlijk leiderschap en bewustzijn. Werken met deze thema’s heeft ons kracht en helderheid opgeleverd. Maar het heeft ons gelukkig ook geconfronteerd met ons menselijk onvermogen. ‘Gelukkig’ zeg ik, omdat het ons gevoelig en mild maakt voor het gegeven dat mensen niet volmaakt zijn. Het relativeert onze ideeën over autonomie, verantwoordelijkheid, effectiviteit en succes. En het houdt ons in contact met het lijden van de wereld.

In een interview in de Volkskrant antwoordt regisseur Paula van der Oest op de vraag waarom haar films zo vaak over menselijk onvermogen gaan: ‘Het is wat iedereen drijft. Mensen willen iets en in de meeste gevallen lukt dat niet. In je leven doe je heel veel moeite, je worstelt en ploetert, brengt offers, maakt soms wel eens prettige dingen mee, en aan het eind ervan ga je dood. Als ik daar goed over nadenk vind ik dat onverdraaglijk. Ook de fouten die je van generatie op generatie doorgeeft. Daar word ik wel somber van. Dat je niet onder sommige dingen uitkunt. Voor je het weet, denk je: goh, dit lijkt bijzonder veel op de situatie van dertig jaar geleden. Maar het is ook de schoonheid van het leven!’ Op het eerste gezicht misschien een wat zwaarmoedige kijk op het bestaan. Toch is de laatste film van regisseur van der Oest, over Surinamers in de Bijlmer, door recensenten beschreven als een: ‘vrolijke, lichte, feel good-movie’. Ze spreekt in het interview over menselijk geworstel en geploeter en ziet daar tegelijkertijd de schoonheid van het leven in. Mijn hart springt er van open.

Kerkvader Augustinus beschouwde het in de vijfde eeuw al als het hoogst haalbare voor de mens: het lijden van de wereld mee te kunnen lijden en zich tegelijkertijd te verheugen over het wonder en de schoonheid van de schepping. Dat besef van de eenheid van alle leven kan je terugvinden in alle grote wereldreligies. Het is in feite ook de wezenlijke betekenis van het woord religie: ‘verbinding’. Alles en allen op de wereld zijn met elkaar verbonden. We ademen dezelfde lucht in en uit, alle wateren op aarde staan met elkaar in verbinding. Als de lucht en het water ergens vervuild raken dan tast ons dat allemaal aan. We willen dat niet altijd beseffen omdat het zo overweldigend is in zijn consequenties, maar intuïtief weten we dat het zo is. De pijn van mensen, honger, armoede, geweld, alle lijden van mensen in de wereld gaat ons allemaal aan. En omgekeerd is het ook zo dat elke daad van ons effect heeft op de hele wereld. In het Chassidisme, een Joodse mystieke stroming, wordt letterlijk gezegd, en niet alleen maar bij wijze van spreken: ‘als je één mens op deze wereld redt, dan red je de hele mensheid!’

We hebben in het westen geen traditie meer van spiritueel leiderschap. Niemand begeleidt ons als wij op bepaalde momenten in ons leven ‘grote’ inzichten en ervaringen hebben. We hebben een ambivalente houding tegenover ‘verlichte geesten’. We laten ons nog wel aanspreken en inspireren door hun overstijgende uitspraken en levenswijzen, maar voor het gewone dagelijkse leven lijken ze toch te ver van ons af te staan, lijken ze vaak ook te radicaal.

Toen ik twintig was heb ik een ontnuchterende ontmoeting gehad met Krisnamurti. Ik was naar een bijeenkomst gegaan in het Congrescentrum in Den Haag. Ik was jong, idealistisch en hongerig naar antwoorden op de grote levensvragen: wie zijn wij, wat is de zin van ons bestaan, en wat staat ons te doen? En ik wilde oplossingen voor de ongerijmdheden van oorlog en onrecht in een wereld die tegelijkertijd ook zo wonderlijk mooi was. De zaal zat vol met zoekers en verlangers. Ik zat op de derde rij en om mij heen zaten oude dames met lange vlechten en wijde jurken. We zaten allemaal in een prettige opwinding te wachten op de man die het wonder aan ons zou gaan voltrekken en ons vervullen met zijn wijsheid en liefde. Ik kende hem van zijn boeken, dus ik had beter kunnen weten. Ik wist dat hij in het begin van de twintigste eeuw door de theosofenvereniging ontdekt was als ‘verlicht meester’ en dat ze hem naar voren hebben proberen te schuiven als leider van een nieuwe wereldwijde religieuze beweging, maar dat hij voor de eer had bedankt. Hij hief persoonlijk de hele organisatie op omdat hij van mening was dat organisaties schadelijk zijn voor het zoeken naar waarheid en vrijheid: ‘Truth is a pathless land!’ Krisnamurti kwam langzaam, oud, klein en stil het podium van het congrescentrum oplopen en ging op een rechte stoel zitten. Hij zweeg lang en hij ademde. Ik kon hem recht in zijn gezicht zien. Het was alsof er helemaal niemand zat. Vanaf het moment dat hij begon te spreken leek hij er voornamelijk op uit om al onze verwachtingen en hoop om zeep te helpen. Hij sprak een beetje eentonig, leek wat nors, en reageerde vermoeid op de vragen die uit het publiek aan hem gesteld werden. Elke vraag werd teruggeketst, elke vrager op zichzelf terug geworpen. Er was geen verlossing, geen liefde, geen bevrijding: ‘De waarheid ligt in het kijken naar wat is. Zichzelf zien zoals men is, is het begin en het einde van alle zoeken’. Ik vond het een kale en sombere visie op het leven. Ik was twintig, worstelde met mijn homoseksualiteit en ik wilde mezelf helemaal niet zien zoals ik was, ik wilde boven mijzelf uitstijgen. Het heeft daarna nog jaren geduurd voordat ik de schoonheid van zijn levenshouding kon zien en zelf ervaren.

Midden jaren tachtig van de vorige eeuw heb ik bij toeval nog zo’n heilig icoon uit de twintigste eeuw ontmoet. Ik was een week in een klooster toen Moeder Theresa op bezoek kwam bij de prior met wie zij bevriend was. Er was eerst een gerucht, toen een zekerheid en vervolgens was iedereen in blijde verwachting: ‘Moeder komt!’ Toen zij uiteindelijk, voor een ontmoeting met de gasten van het klooster, de kerk binnenkwam was ik geraakt door haar verschijning. Een klein, oud en doorschijnend vrouwtje. Wat ik van haar dacht te weten was dat ze vrij simpel was, recht toe recht aan. Ik wist dat ze een religieuze gemeenschap had gesticht en dat ze zich persoonlijk inzette voor de allerarmsten, dat ze sterfhuizen had opgericht in Calcutta waar hindoes, moslims en christenen waardig konden sterven, omringd met de riten van hun eigen geloof, in plaats van als een dier hun leven op straat te eindigen. Ik wist ook dat er veel kritiek op haar was. Ze zou de armoede juist in stand houden door haar persoonlijke en praktische aanpak, omdat ze geen aandacht schonk aan structurele oorzaken van armoede en ongelijkheid. Toen ze begon te spreken was ik verbaasd over haar kracht en helderheid. Ze sprak er over dat er altijd menselijke armoede was geweest en dat die er ook altijd zal zijn, op vele niveaus. Ze zei dat het niet belangrijk was hoevéél je voor de armen in de wereld deed, maar met hoeveel líefde je het deed. Ze sprak over de armoede van het rijke westen; de spirituele ‘sterfhuizen’, de vervreemding, het gevangen zijn in consumentisme, de eenzaamheid van oude mensen, het doorgedraaide individualisme, de verlatenheid van jongeren, het gebrek aan verbinding met een groter geheel, het verliezen van de eenvoudige vreugde van het wonder van het bestaan. En ze noemde die armoede dieper en wezenlijker dan de armoede van ontwikkelingslanden. En ze zei tegen ons: Wil je wat doen aan de ongelijke en onrechtvaardige verdeling van middelen in de wereld? Vereenvoudig dan je leven, deel met anderen het weinige wat je hebt en vind daarin je vreugde! Wil je wat doen tegen oorlog en geweld? Verzoen je dan met jezelf, met de schaduwkanten van jezelf, en verzoen je met de mensen die je niet uit kunt staan!

Krisnamurti en Moeder Theresa zijn niet meer in het land der levenden. Maar wij nog wel. Het mannenwerk bestaat 25 jaar. Ik ben er van overtuigd dat het juist in deze tijd en in deze wereld van groot belang is dat het Mannenwerk een plek blijft creëren waar mannen zich kunnen bezinnen op waar ze staan en wat ze voor zichzelf en het grote geheel te doen hebben.

Een tijdje terug verzuchtte een vriend van mij, nadat hij voor de zoveelste keer naar een begrafenis van een geliefd persoon was geweest: ‘Weer een bijzonder, lief en wijs mens weg!’ Ik heb hem toen gezegd, en ik zeg het hier en nu tegen iedereen die dit leest: ‘Er zit niets anders voor ons op dan zelf maar bijzondere, liefdevolle en wijze mensen te zijn!’

Hendrik Grashuis

voorzitter Stichting Mannenwerk