´We vochten als leeuwen om er als eerste uit te kunnen komen´

Hugo van Win aan het woord over zijn joodse identiteit, ervaringen in de 2^e wereldoorlog, en zijn levensinstelling

Hugo van Win (82) heeft de Tweede Wereldoorlog overleefd door zich te voorzien van een valse identiteit. Hij werkte daarmee als verpleegkundige in de joods psychiatrische instelling Het Apeldoornsche Bos. Toen begin jan uari 1943 de deportatie van patiënten en personeel werd bevolen kon hij op het nippertje onsnappen. Later in dat jaar ging hij, met weer een nieuwe naam, als de 29 jarige Bertus de Witte voor de arbeidseinsatz naar Duitsland. Een gewaagde onderneming voor een joodse jonge man van 23 jaar. Met de nodige bluf kreeg hij een kantoorbaan bij Siemens-Halske in Balingen, een plaats op circa 40 km van de Zwitserse grens. Het wisselen van werkplek met een vrouwelijke collega in de Siemens vestiging te Berlijn bracht hem in juni 1944 naar de Duitse hoofdstad. Berlijn lag toen al geruime tijd zwaar onder vuur. Ook daar overleefde hij. 

Wat hij in oorlogstijd heeft meegemaakt is te lezen in zijn boek: ‘Een jood in nazi-Berlijn’ dat in 1997 door Bruna is uitgegeven. Zijn ervaringen uit die periode zijn op video vastgelegd door Survivors of the Shoah dat is opgericht door Steven Spielberg. Die organisatie legt de laatste oorlogsgetuigenissen vast voor toekomstige generaties. 

Hugo van Win heeft diverse malen een workshop van het mannenwerk bezocht. De laatste keer was dat in 1995. Reden om hem op te zoeken. Ter voorbereiding hebben wij zijn boek gelezen. Dat was weer aanleiding om hem een paar vragen te stellen. 

Je schrijft dat jij je niet zo bewust was van je joodse identiteit. Hoe komt dat?

‘Mijn ouders waren niet gelovig. De laatste keer zij in een synagoge zijn geweest was in 1917, toen ze trouwden. Daarna is dat nooit meer gebeurd. Als kind ben ik daarom ook nooit in een synagoge geweest en ik ben ook niet besneden. Mijn ouders vonden dat hun kinderen over zaken zoals geloof en besnijdenis als volwassene zelf over moesten kunnen beslissen.‘

Dat klinkt mij als heel liberaal en misschien wel als vrijzinnig in de oren. Waren je ouders zo liberaal ingesteld.

Dan gaat het vanzelf over”. Ik antwoordde dat ik homo was en zeker niet zou gaan trouwen. Hij draaide zich toen om en liep de kamer uit. Er is daarna nooit meer over gesproken.

Is je geloof in predestinatie ontstaan omdat je de oorlog hebt overleefd?

‘Dat heb ik mijn hele leven al zo gevoeld. Ik heb me altijd vastgehouden aan het idee je niet eerder gaat dan is voorbestemd. Je moet er natuurlijk wel alles aan doen om in leven te lijven. Mijn vader was er vroeg van overtuigd dat zijn gezin uit de handen van de Duitsers moest blijven. Ik beschikte daarom al snel over een vals persoonsbewijs. Daardoor kon ik onder een valse identiteit werken in de joodse psychiatrische inrichting Het Apeldoornsche Bos. Vaak heb ik ook geluk gehad.

Door mijn geloof in predestinatie heb ik bijvoorbeeld nooit als een waanzinnige naar de beste schuilkelder in de buurt gerend. Ik had altijd de gedachte: Als het mijn tijd is dan ga ik en niet eerder´.

Ben je dan nooit bang geweest?

´Natuurlijk wel, bijvoorbeeld toen ik naar Leipzig was geweest en noodgedwongen de nacht op het treinstation heb overnacht. Ik mocht namelijk niet in die stad komen en kon daardoor ook geen hotel nemen. Bij een controle op dat station werd ik door een waarschijnlijk hoge Duitse functionaris, waar ik mee in gesprek was geraakt, gered. Hij eiste zo veel aandacht van die soldaten dat ze mij prompt vergaten mij naar mijn papieren te vragen. Bang was ik ook toen de schuilkelder in Berlijn waar ik tijdens een zwaar bombardement in zat door een voltreffer werd geraakt. Samen met drie andere mannen die zich net zoals ik stijf tegen de muur  hadden gedrukt, werd ik gered door een zware ijzeren balk. Eerst wist ik niet of ik dood was of nog leefde, tot ik een man naast mij voelde die ik in doodsnood hoorde hijgen. Op dat moment besefte ik dat ik ook stond te hijgen´.

Hoe ben je uit die kelder gekomen?

Dat heeft zesendertig uur geduurd voor we op het nippertje werden gered. De ruimte waarin wij waren was van de buitenlucht afgesloten en de zuurstof raakte op. Behalve honger en dorst werd dat ons volgende probleem. Paniek was nauwelijks te onderdrukken. Op een gegeven moment realiseerden we ons dat er reddingswerkers aan de slag waren. Gillen schreeuwen, we hebben alles gedaan aandacht te trekken tot er een straaltje licht viel.

De reddingswerkers maakten eerst een klein gat waardoor wij weer wat lucht kregen. Daardoor dreigde wel de balk die ons had gered toch nog naar beneden te storten.

Toen het instortingsgevaar was geweken werd een gat gemaakt dat groot genoeg was om ons één voor één uit de puinhopen te halen. We vochten als leeuwen om er als eerste uit te kunnen komen. We waren daarvoor bereid om over lijken te gaan. Mijn overlevingsdrift, die oerdrift, zal ik nooit vergeten´.

Het was natuurlijk een vreselijke ervaring!

Ja, en ik heb er ook iets van geleerd. Onder dergelijke extreme omstandigheden komt bij mensen een intense overlevingsdrift naar boven. Dat is een oerdrift zoals andere primaire levensbehoeften zoals eten, drinken en seks. Mensen gaan zich ook anders gedragen in en periode waarin het leven zo onzeker is. De moraal verandert, je leeft er op los en neemt wat er nog te krijgen is. In Berlijn heb ik bijvoorbeeld geen nacht alleen geslapen. Je gaat dingen doen die je in andere omstandigheden niet in je hoofd zou halen. Ik heb de meest waanzinnige dingen uitgehaald alsof het de gewoonste zaak van de wereld was. Ook op seksueel gebied, dingen die te scabreus zijn om te publiceren’.

Was het niet moeilijk voor je om je na terugkeer weer aan te passen?

het financieel beleid gaan bezighouden. Ik heb daar de bijnaam ‘financiële paus van het COC´ aan overgehouden.

Heb je grot e liefdes in je leven gekend?

‘Ja, in 1954 heb ik een jongen ontmoet waar ik stapelgek op was. Als je het over liberale of vrijzinnige ouders hebt, die had hij. Op zijn 16^e zeiden zijn ouders tegen hem dat hij maar geen meisje moest gaan zoeken omdat hij homo was. Ik werd als schoonzoon volledig door deze mensen geaccepteerd. Dat noem ik pas liberaal. We zijn 21 jaar samen geweest. Jammer genoeg koos hij toen voor iemand anders. Daarna ben ik wel eens iemand tegengekomen op wie ik verliefd werd. Ik herinner mij een jongen waar ik verliefd op was en een tijd mee op heb getrokken. Het had best wat met hem kunnen worden. Na een paar maanden koos hij toch voor een vrouw, en dat terwijl hij de mannenliefde bij wijs van spreken had uitgevonden.

Natuurlijk heb ik met vele mannen in bed gelegen. Dat was echter bijna altijd eenmalig, ‘Ships that passed the night’.

Heb je mannen van nu iets mee te geven?

´Het grootste geluk in je leven is om van een ander mens te houden en dat dit echt en wederzijds is. Ik zeg het maar zo: ‘Better have loved en lost, than never have loved at all´

Vivan Mell 2003