'Voor donorvaders kan de afstand die ze hebben tot hun kind enorm pijnlijk zijn, zegt Hendrik Grashuis van de Stichting Mannenwerk , een organisatie die ook regelmatig bijeenkomsten organiseert voor donors die worstelen met hun vadergevoelens. “Vrouwen zoeken vaak geen vader voor hun kind, maar zaad. Donors zijn toch een beetje een noodzakelijk kwaad.”

Vrouwen die geen man hebben maar wel een kind willen, vinden hun zaad via internet. Van de spermadonor verwachten zij vaak niet meer dan ‘een vaderrol op afstand.’ Maar steeds meer donors willen vorm geven aan hun vaderschap. En dat gaat wringen.

“Kijk, dit is mijn dochter Sanne”, zegt Gerrit (37), ergens in een wegrestaurant langs de A12.

Twee is Sanne nu en Gerrit heeft altijd een mapje met foto’s van haar bij zich. Sanne in bad, Sanne in de zandbak, Sanne met haar moeders, Sanne op de rode hobbelpaardtractor die Gerrit voor haar maakte.

Achterin het mapje zit een foto van Gerrit als baby. Het moet gezegd: Gerrits dochter lijkt sprekend op hem. Dezelfde vorm gezicht, dezelfde kleur blauwe ogen, dezelfde bolle wangen.

Je kunt wel zien dat ze van mijn bouwstenen is gemaakt hè”, zegt Gerrit trots.

Drie jaar geleden besloot Gerrit spermadonor te worden. Hij was al bloeddonor en hoorde over het grote tekort aan spermadonoren. Gerrit: “Ik dacht: waarom zou ik niet helpen? Ik ben gaan surfen op internet en ontdekte hoe groot de nood was.” Gerrit mailde een lesbisch koppel dat op zoek was naar ‘een vader op afstand.’ Na een gezellige avond in een café was het rond. Gerrit zou doneren en de moeders zouden het kind opvoeden. Omdat de moeders het wel belangrijk vonden dat hun kind zou weten wie de vader was, werd in het donorcontract vastgelegd dat Gerrit ‘drie contactmomenten’ per jaar zou krijgen. Gerrit: “Dat vond ik prima.” Pas toen een van de moeders zwanger was, begon Gerrit na te denken over de vraag wat het voor hem betekende om vader te worden. “Ik merkte dat ik betrokken wilde zijn bij de zwangerschap. Het idee dat ik vader zou worden deed me meer dan ik had verwacht. Twee weken voor de bevalling sliep ik niet meer. Ik droomde elke nacht over mijn kind en was constant bezig met de vraag of alles wel goed zou gaan. Toen Sanne was geboren, wilde ik het liefst meteen in de auto springen. Maar de moeders nodigden me pas uit voor die week erna.”

Zonder zaad geen kind. Maar vrouwen met een kinderwens zitten lang niet altijd te wachten op een actieve vaderrol van een ‘zaadleverancier’ als Gerrit. Op sites als bam-mam.nl, meerdanwenst.nl en stilverlangen.nl zijn honderden oproepjes te vinden van vrouwen die een kind willen, maar voor de vader hebben zij – hoewel er ook vrouwen zijn die een wannabe papa zoeken, meestal geen grote rol in petto. Zo schrijft Anne69 op bam-mam.nl: Het is mijn keuze om het kind alleen op te voeden. De vader hoeft dan ook niet bij te dragen aan de opvoeding /kosten van het kind. Manuela en Chantal zoeken via meerdangewenst.nl naar een vader met een bescheiden rol in het leventje van hun kind. Twee andere vrouwen zoeken een gulle of altruïstische man die verder geen verantwoordelijkheid wil.

Meestal blijft de donor een soort anonieme en onbekende figuur op de achtergrond. In de media zijn genoeg verhalen te lezen over BAM-moeders – bewust alleenstaande moeders en lesbische vrouwen die een kind krijgen, maar over spermadonoren hoor je zelden iets. Toch willen zij volgens de specialisten op dit terrein steeds vaker een actieve vaderrol. Zo ook Gerrit. Vanwege zijn sterke vadergevoelens is het aantal bezoekjes aan zijn dochter inmiddels – in samenspraak met de moeders – opgeschroefd naar vijf per jaar, maar een weekendje logeren zit er bijvoorbeeld niet in. Een enkele keer mag Gerrit mee met een uitstapje – zo is hij laatst met de moeders en zijn dochter naar de kinderboerderij geweest. Ook krijgt hij soms wat foto’s via de mail: van het eerste tandje van Sanne bijvoorbeeld. Maar als vader willen de moeders hem niet zien. Gerrit: “Ik ben donor, meer niet. Sanne noemt me ook geen pappa, maar Gerrit.”

Gelukkig hebben de moeders wel begrip voor zijn gevoelens, zegt Gerrit. “Ze vinden het ook leuk dat hun dochter weet wie haar vader is. Maar ze zeggen ook: ‘Wij hebben niet voor co-ouderschap gekozen. We willen het samen doen.’ Daar moet ik me bij neerleggen. Natuurlijk zou ik via de rechter een omgangsregeling kunnen afdwingen, maar in wat voor situatie beland je dan? Ik wil geen ruzie krijgen met de moeders en het risico lopen dat ik mijn dochter niet meer mag zien. Ik zou dolgraag willen dat Sanne bijvoorbeeld een keer een weekendje bij mij komt, maar dat willen de moeders niet. Ik hoop maar dat ik in de toekomst een sterkere band met mijn dochter kan opbouwen. Sanne bijvoorbeeld zelf een keer zegt: ‘Ik wil naar Gerrit toe.’

Donors als Gerrit zijn een trend, zegt advocate Wilma Eusman, die in de afgelopen jaren zo’n vierhonderd adoptiezaken deed voor lesbische stellen en zodoende veel met spermadonors te maken krijgt. Volgens haar past de ontwikkeling bij het huidige klimaat in Nederland, waarin steeds meer waarde wordt gehecht aan de rol van de vader. “Het gedeeld ouderschap dat ouders tegenwoordig krijgen na een scheiding, het ouderschapsplan dat ze moeten maken: het zijn allemaal voorbeelden van de grotere rol die vaders hebben gekregen. Die ontwikkelingen zie je ook terug bij donorvaders. Ze willen niet meer alleen het zaad leveren.”

Daarbij zijn spermadonors volgens haar steeds jonger. “Ik ben zelf lesbisch en heb een kind van zeventien van een donor. Vroeger werd er altijd gezegd: je kunt beter een oudere man nemen die al kinderen heeft. Die weet wat het betekent om vader te worden. Maar tegenwoordig zie je steeds meer jonge spermadonoren die nog geen vader zijn. Vooraf kunnen ze niet overzien welke gevoelens dat in hen losmaakt. Als ze zo’n kindje dan eenmaal in hun armen hebben denken ze: oh, wat schattig. En willen ze opeens ook een rol in de opvoeding.”

Over de motieven van spermadonors is niet veel bekend: er is nooit onderzoek naar gedaan. Van mannen die sperma doneren bij spermabanken is bekend dat ze dit vaak doen omdat ze in hun omgeving hebben gezien tot wat voor lijdensweg onvruchtbaarheid kan leiden, maar de meeste vrouwen vinden hun donor tegenwoordig niet meer via de spermabank maar via internet – Wilma Eusman schat dat 75 procent van de zwangerschappen op die manier tot stand komen. De wachtlijsten bij de klinieken zijn lang en bovendien willen deze lang niet altijd alleenstaande en lesbische vrouwen helpen. Een donor uit de vriendenkring of via internet is dan de enige optie. Over deze groep donoren is weinig meer bekend dan de teksten waarmee ze zichzelf aanprijzen op internet. Uit meer dan een lijstje van hobby’s (sportief type, houd van wandelen en reizen), goede bedoelingen (ik wil jou helpen je droom waar te maken), uiterlijke kenmerken (blond, blauwe ogen) en kwaliteit van het zaad ( vrij van HIV en soa’s) bestaan deze meestal niet.

Gerrit zegt niet voor het donorschap te hebben gekozen omdat hij diep in zijn hart graag vader wilde worden. “Daar werd ik me pas van bewust toen het eenmaal zo ver was.” Het liefst zou hij zelf een gezin stichten, weet hij nu, maar tot nu toe is hij de juiste vrouw niet tegengekomen. “Als ik het over kon doen, zou ik voor een vrouw kiezen die wel een vader voor haar kind wil. Maar daarvoor is het nu te laat. Ik neem de moeders niks kwalijk; ik heb zelf toegestemd met deze constructie. Ik snap ook dat ze mijn vadergevoelens lastig vinden. Maar het frustreert wel. Ik kijk elke dag even naar de foto van Sanne die naast mijn bed staat. Mijn moeder zou haar graag een keer ontmoeten. Soms denk ik: kon ik maar eens spontaan bij Sanne langsgaan. Al kan ik haar maar vijf minuten vasthouden. Maar die behoefte durf ik niet aan te kaarten bij de moeders.”

Homo’s weten vaak wel vooraf dat ze graag vader willen worden. Donor worden biedt hen die kans. Nam je vroeger als homo automatisch afstand van het vaderschap, tegenwoordig willen ook homo’s zorgen en dromen zij er net als lesbische vrouwen van om een kind op te voeden. Ook Robbert (45) werd om die reden donor. Samen met zijn partner heeft hij inmiddels drie kinderen bij een lesbisch koppel, dat ze leerden kennen via een advertentie in de Gay-krant. Afspraken over de vaderrol van de donors maakten de twee stellen vooraf niet. Robbert: “Ik was zo blij dat ik de kans kreeg om vader te worden dat ik dacht: we zien wel. Ik had de neiging om de wensen van de moeders te volgen en niet moeilijk te doen. De moeders zochten naar een vader op afstand, maar ik hoopte dat mijn partner en ik toch een rol in de opvoeding konden spelen. Dat groeit wel, dacht ik.”

Robbert vertelt zijn verhaal in zijn woonkamer in een dorpje in Brabant. In de hoek staat een laag kindertafeltje met daarop boekjes en speelgoed. In de open kasten staan lijstjes met foto’ s van zijn kinderen – negen, zes en twee zijn ze inmiddels. In eerste instantie leek alles tussen de twee stellen rozengeur en maneschijn. De moeders betrokken Robbert en zijn partner bij de zwangerschap, na de bevalling stonden zij voor de familie beschuit en muisjes te smeren en de deur stond altijd voor hen open. Robbert en zijn partner kregen een steeds grotere vaderrol. Ze veranderden voor de kinderen van baan, verhuisden naar de woonplaats van de moeders en namen elke woensdagmiddag de zorg voor de kinderen op zich. In het weekend kwamen ze soms logeren, als vaders mochten ze mee naar ouderavonden op school en van verjaardagsfeestjes maakten ze gezamenlijk een groot feest.

Toch ging het mis. Gerrit: “Een jaar nadat de jongste was geboren deden de moeders de deur op slot. De kinderen komen nog steeds elke woensdagmiddag, maar verder worden we nergens meer bij betrokken. Zo kookten we altijd op woensdag voor de moeders, maar opeens wilden ze dat niet meer. Bij verjaardagen mogen we nu ’s avonds om 19.00 uur, als iedereen weg is, snel even langskomen, terwijl we eerst zelfs meegingen bij het uitdelen op school.”

Waarom de moeders de deur hebben dichtgedaan is, is voor Robbert een groot raadsel. Er was een akkefietje, dat wel, maar voorheen konden ze altijd alles met elkaar bespreken – nu niet. Robbert : “Op slechte momenten denk ik: de buiten is voor hen binnen. Ze hebben ons niet meer nodig. Eigenlijk denk ik dat ze het altijd liever met z’n tweeën hebben willen doen. Misschien zijn wij jaren over hun grenzen gegaan met ons enthousiasme en de pannen eten die we aanvoerden.” Dat hij nog maar zo weinig contact heeft met de kinderen vindt hij moeilijk. “In feite zijn we in een soort gescheiden ouders-situatie beland, met alle problemen die daar bijhoren. Mijn grootste zorg is dat de kinderen een loyaliteitsprobleem krijgen. Aan hun moeders bijvoorbeeld niet meer durven te vragen of ze hier een nachtje mogen logeren.”

In eerste instantie dachten Robbert en zijn partner: we vechten het aan. Ze hadden ook recht op de kinderen, vonden ze. Maar ze willen geen olie op het vuur gooien en het risico lopen dat ze de kinderen helemaal niet meer mogen zien. Robbert: “Ik houd me vast aan het idee dat ik de kinderen ook op woensdagmiddag veel mee kan geven. Dan ben ik er helemaal voor ze. Ze zien ons ook echt als hun vaders en noemen ons papa. Ik denk maar: de band die je met je kinderen hebt kan door omstandigheden onderbroken worden, maar verbroken wordt hij nooit.”

Dat de band kwetsbaar is, realiseert hij zich wel. “De moeders hebben de kinderen geadopteerd en juridisch heb ik dus afstand van hen gedaan. Emotioneel vond ik dat een heel moeilijk proces – het is nogal wat om tegen de rechter te moeten vertellen dat je niets voor je kinderen wilt beteken, maar voor de kinderen leek het me het beste. Gevolg is wel dat je als donorvader – als het erop aankomt – weinig te zeggen hebt. De moeders hebben het gezag en bepalen uiteindelijk. Als we de kinderen ook niet meer op woensdagmiddag mogen, zou ik zeker naar de rechter stappen, maar voorlopig hoop ik maar dat het vanzelf weer goed komt.”

In de tussentijd houdt Robbert een website bij over de kinderen en beschrijft hij dagelijks zijn gevoelens voor hen in een dagboekje. Voor later, zegt hij. “Soms ben ik bang dat de kinderen over tien jaar zeggen: ‘Hé pap, waarom heb je toen niet meer je best voor ons gedaan? Dan kan ik hen mijn gevoelens laten lezen.”

Advocate Wilma Eusman ziet in haar praktijk steeds meer donors die wel naar de rechter stappen. En die ook steeds vaker gelijk krijgen – rechters vinden het steeds belangrijker dat de vader een rol speelt in het leven van het kind, zegt Eusman. Soms gaat de rechter daar volgens haar wel erg ver in. “Vroeger moest je als donor aantonen dat je echt een relatie had met het kind en de moeder, nu is het feit dat een donor de biologische vader is soms al genoeg om een omgangsregeling toe te kennen. Zo heb ik nu een zaak waarbij de donor tijdens de zwangerschap één keer op de koffie is geweest. Na de geboorte is er gebeld en heeft hij een bezoek gebracht. Die man heeft nu van de rechter een omgangsregeling gekregen, terwijl dat niet was afgesproken. Dan vraag ik me wel af: is dit nu in het belang van het kind?”

Wilma Eusman zegt het regelmatig tegen haar cliënten: bezint eer gij begint. “Met een kind zit je levenslang aan elkaar vast. Dat beseffen mensen zich lang niet altijd. Vaak zijn vrouwen zo blij dat ze eindelijk een donor hebben gevonden dat er niet meer goed wordt nagedacht over de invulling van het ouderschap. Maar je bent geen familie van elkaar; dat maakt het heel ingewikkeld. Ik zeg altijd: zet alles op papier. Dat dwingt alle partijen tenminste er goed over na te denken.”

Voor donorvaders kan de afstand die ze hebben tot hun kind enorm pijnlijk zijn, zegt Hendrik Grashuis van de Stichting Mannenwerk , een organisatie die ook regelmatig bijeenkomsten organiseert voor donors die worstelen met hun vadergevoelens. “Vrouwen zoeken vaak geen vader voor hun kind, maar zaad. Donors zijn toch een beetje een noodzakelijk kwaad.”  Dat zegt ook Eelco Bannink van de Identity Coach, die in zijn praktijk veel donorvaders begeleidt en zelf ook donorvader is. Donorvaders zouden meer voor hun vaderschap moeten gaan staan, vindt hij. “Wat ik vaak zie is dat de vaders zich schikken naar de wensen van de moeder. Vooral homovaders zijn vaak zo bang hun kinderen kwijt te raken dat ze niet voor hun eigen wensen durven uit te komen. Terwijl donorvaders in mijn ogen veel voor hun kinderen kunnen betekenen. Het is nu eenmaal zo dat een man anders met kinderen omgaat dan een vrouw. Qua emancipatie valt er voor mannen op dit terrein nog heel wat te winnen.”

De medewerkers

van Stichting Mannenwerk schrijven met regelmaat in de geest van het mannenwerk.